Tin tức

áo giao lĩnh

Áo Giao lĩnh

Nguyễn Văn Hiệu

Áo giao lĩnh (交領) còn được biết đến với tên trực lĩnh, trường lĩnh, tràng vạt, đối lĩnh, vạt chéo…

Có thể xác định được một điều, rằng không có loại trang phục nào lại có niên đại sử dụng cao và độ phổ quát rộng như vậy trong lịch sử Việt Nam. Trước thế kỷ XIX, trên từ thiên tử, dưới xuống thứ dân, nam tới nữ, sang chí hèn đều sử dụng loại áo này.

Chi tiết về áo giao lĩnh:

Định nghĩa một cách tổng quát và dễ hiểu nhất thì áo giao lĩnh là loại áo “cổ bắt chéo trước ngực, như loại áo tràng vạt của các nhà sư chúng ta vẫn thấy hiện nay” ([1]tr 384), thông thường áo được buộc vạt ở bên phải, có từ 5 đến 6 thân, tay áo thụng hoặc chít tùy ý thích của người dùng và hoàn cảnh sử dụng. Về kiểu dáng, giao lĩnh thường có hai dạng chính là dạng ngắn có độ dài không quá thân trên và áo dạng dài phủ quá gối. Một khác biệt nhỏ nữa giữa giao lĩnh Việt Nam và các nước đồng văn là cổ áo giao lĩnh của nước ta hơi cong võng xuống, nên khi mặc sẽ để lộ được lớp áo trong.

Như đã nói ở trên, áo giao lĩnh là loại trang phục lâu đời bậc nhất trong lịch sử Việt Nam nói riêng, cũng như trong lịch sử các nước Á Đông nói chung. Tư liệu về mặt hình ảnh sớm nhất ghi nhận sự xuất hiện của chiếc áo giao lĩnh trong lịch sử nước ta là trên bức tượng A Di Đà tại chùa Phật Tích, Bắc Ninh, có niên đại vào khoảng 1057 dưới thời Lý, trên thân tượng Phật mặc áo các lớp giao lĩnh. Tư liệu chữ viết ghi nhận chiếc áo giao lĩnh sớm nhất là trong “Văn hiến thông khảo” của Mã Đoan Lâm thời Nguyên (khoảng năm 1317), có viết về dân chúng Giao Chỉ “Phụ nữ nhiều người trắng trẻo, khác hẳn đàn ông, thích mặc áo trực lĩnh màu lục thụng tay, đều thắt bằng thường đen” [2]

Việc áo giao lĩnh dần biến mất khỏi lịch sử Việt Nam, căn nguyên bắt đầu từ cuộc cải cách trang phục của chúa Nguyễn Phúc Khoát tại Đàng Trong năm 1774, lấy y phục Minh – Thanh làm mẫu, người dân Đàng Trong nhất loạt bỏ y phục giao lĩnh cũ, đổi theo lối y phục “quần chân áo chít”, chiếc áo dài bắt đầu ra đời từ đây. Sang thời Nguyễn với việc nhiều lần tiến hành cải cách phong tục, thống nhất y phục, quần chân áo chít dần dần thay thế áo giao lĩnh trở thành dạng trang phục phổ biến nhất, chiếc áo giao lĩnh lúc này chỉ còn được dùng trong một phạm vi hẹp là làm lễ phục cho nam giới và một số dạng thường phục cho quan lại.

Trải qua nhiều thăng trầm của lịch sử, do những tác động của các nguyên nhân chủ quan lẫn khách quan, chiếc áo giao lĩnh dần bị quên lãng. Tới nay trong ấn tượng của người Việt đương đại về trang phục cổ của cha ông, hình bóng áo giao lĩnh gần như không còn xuất hiện, thậm chí chiếc áo còn bị gán cho định kiến là “giống Tàu”, “không thuần Việt”.

Song, cùng với sự phát triển của các hệ tư tưởng, các luồng tư duy mở mang, ta nên nhận định và tiếp nhận loại trang phục này, như một nhân chứng của lịch sử, để tư duy không thiên lệch một cách tiêu cực.

Chú thích:

1.Ngàn năm áo mũ (2013) Trần Quang Đức, Hà Nội, Nhã Nam – NXB Thế giới.

2.Văn hiến thông khảo (文献通考) (1986), Mã Đoan Lâm (马端临), Trung Hoa thư cục.

(Hình ảnh: Sản phẩm áo giao lĩnh được phục dựng bởi Công ty cổ phần Ỷ Vân Hiên)
————————-

Leave a Reply

avatar
  Subscribe  
Notify of